Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Nedir?
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat, kimya ve hammadde sektöründe Dibasic Calcium Phosphate Anhydrous (DCPA) adıyla da bilinen, kalsiyum ve fosfat içeren inorganik bir bileşiktir. Kimyasal formülü CaHPO₄, CAS numarası 7757-93-9 ve molekül ağırlığı 136,06 g/mol'dür. NIST ve USP kaynakları da anhidrat form için bu kimyasal formül ve molekül ağırlığını doğrulamaktadır.
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın en önemli özelliği, yapısında kristalizasyon suyu bulundurmamasıdır. Bu yönüyle Dikalsiyum Fosfat Dihidrat formundan ayrılır. Anhidrat form CaHPO₄, dihidrat form ise CaHPO₄·2H₂O şeklindedir. JECFA ve USP kayıtlarında iki form ayrı kimyasal spesifikasyonlarla tanımlanmaktadır.
Bu farklılık yalnızca isimlendirme açısından önemli değildir. Üretim prosesinde, depolamada, tablet formülasyonlarında, akış özelliklerinde ve ürünün analizinde anhidrat ile dihidrat arasında belirgin farklar ortaya çıkabilir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat özellikle farmasötik ve nutraseötik tablet formülasyonları, gıda uygulamaları, mineral takviyeleri ve çeşitli teknik uygulamalarda değerlendirilen önemli bir kalsiyum-fosfat hammaddesidir. Farmasötik eksipiyan olarak tablet ve kapsül üretiminde kullanılan özel grade'leri bulunmaktadır.
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın Kullanılan Diğer İsimleri
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat farklı teknik kaynaklarda birden fazla isimle karşınıza çıkabilir.
Başlıca kullanılan isimleri:
- Dikalsiyum Fosfat Anhidrat
- Dicalcium Phosphate Anhydrous
- Anhydrous Dicalcium Phosphate
- Dibasic Calcium Phosphate Anhydrous
- Anhydrous Dibasic Calcium Phosphate
- Calcium Phosphate Dibasic
- Calcium Hydrogen Phosphate
- Calcium Hydrogen Orthophosphate
- Calcium Monohydrogen Phosphate
- Secondary Calcium Phosphate
- DCPA
JECFA, Dikalsiyum Fosfat için calcium monohydrogen phosphate, calcium hydrogen orthophosphate ve secondary calcium phosphate isimlerini; USP ise anhydrous dibasic calcium phosphate tanımını kullanmaktadır.
Burada satın alma açısından özellikle dikkat edilmesi gereken nokta “anhydrous” ifadesidir.
Çünkü Dicalcium Phosphate Dihydrate farklı bir üründür ve CAS numarası da farklıdır:
- Anhidrat: CAS 7757-93-9
- Dihidrat: CAS 7789-77-7
USP bu iki formu ayrı monograflar altında tanımlamaktadır.
Bu nedenle satın alma talebinde yalnızca “Dikalsiyum Fosfat” yazılması yerine “Dikalsiyum Fosfat Anhidrat / Dicalcium Phosphate Anhydrous” şeklinde açık tanımlama yapılması daha doğru olur.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Kimyasal Özellikleri
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat, kalsiyum hidrojen fosfat yapısında olan inorganik bir fosfattır.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Kimyasal Formülü
CaHPO₄
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Molekül Ağırlığı
136,06 g/mol
NIST değeri 136,057 g/mol olarak verilmektedir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat CAS Numarası
7757-93-9
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat EC Numarası
231-826-1
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Fiziksel Görünümü
Genellikle beyaz toz veya beyaz kristal/granül yapı gösterir. FCC/USP kaynaklarında beyaz toz olarak tanımlanmaktadır.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Yoğunluğu
Anhidrat form için yoğunluk yaklaşık 2,93 g/cm³ olarak verilmektedir.
Ancak ticari ürünlerde bulk density (yığın yoğunluğu) ile gerçek partikül yoğunluğunun birbirine karıştırılmaması gerekir. Özellikle tablet üretiminde satın almacının yalnızca yoğunluk değerine değil, ürünün akış ve sıkıştırılabilirlik özelliklerine de bakması gerekir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Suda Çözünür mü?
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat suda çok az çözünür/pratik olarak çözünmez. Buna karşılık seyreltik hidroklorik ve nitrik asitlerde daha kolay çözünür. FCC spesifikasyonu da su ve alkolde düşük çözünürlüğü, seyreltik mineral asitlerde ise çözünürlüğü belirtmektedir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın Erime Noktası Var mı?
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat için klasik anlamda belirgin bir erime noktası vermek yerine, ısıtıldığında bozunma davranışı dikkate alınmalıdır. Bu nedenle teknik dokümanlarda tek bir “erime noktası” değeri üzerinden değerlendirme yapmak doğru yaklaşım değildir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Nem İçerir mi?
Anhidrat form kristal yapısında iki molekül kristalizasyon suyu bulundurmaz. Ancak bu, ticari ürünün kesinlikle hiç nem içermediği anlamına gelmez.
JECFA spesifikasyonunda anhidrat Dikalsiyum Fosfat için kurutma kaybı %2'yi geçmemelidir.
Bu ayrım özellikle satın alma sırasında önemlidir:
Anhidrat = yapısal kristalizasyon suyu yok
demektir; “üründe ölçülebilir nem kesinlikle sıfırdır” anlamına gelmez.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Nasıl Üretilir?
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat endüstriyel olarak farklı proseslerle üretilebilir.
Yaygın üretim yaklaşımında uygun saflıktaki fosforik asit ile kalsiyum içeren alkali hammaddelerin kontrollü reaksiyonu sonucunda kalsiyum hidrojen fosfat oluşturulur.
Örneğin üretim prosesinde fosforik asidin kalsiyum hidroksit, kalsiyum karbonat veya uygun kalsiyum hammaddeleriyle reaksiyona sokulmasıyla Dikalsiyum Fosfat elde edilebilir.
Üretim sonrasında ürünün:
reaksiyon kontrolü → filtrasyon/ayırma → yıkama → kurutma → öğütme → sınıflandırma → paketleme
gibi işlemlerden geçirilmesi mümkündür.
Anhidrat form ayrıca uygun proses koşulları altında Dikalsiyum Fosfat Dihidratın dehidrasyonu ile de elde edilebilir. EMFEMA teknik dokümanında DCP anhidratın fosforik asidin kireç veya tebeşirle reaksiyonundan üretilebildiği ve DCP dihidratın dehidrasyonu ile de elde edilebildiği belirtilmektedir.
Ancak üretim yönteminin kendisi ürün kalitesini tek başına belirlemez.
Özellikle profesyonel kullanımda önemli olan:
- Kalsiyum/fosfor oranı
- Ana madde miktarı
- Nem
- Partikül boyutu
- Akış özellikleri
- Ağır metal seviyeleri
- Florür
- Asitlerde çözünmeyen madde
- İlgili farmakope veya gıda spesifikasyonu
gibi parametrelerin hedeflenen grade'e uygun olmasıdır.
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın Endüstrideki Önemi
Dikalsiyum Fosfat Anhidratı diğer birçok mineral hammaddeden ayıran önemli özelliklerden biri, kalsiyum ve fosforu aynı bileşik içerisinde sağlayabilmesidir.
Bu özellik özellikle nutrasötik ve mineral takviyesi formülasyonlarında önem taşır.
Bunun yanında farmasötik sektörde DCPA'nın önemi yalnızca mineral kaynağı olmasından kaynaklanmaz.
Özel farmasötik grade'lerde Dikalsiyum Fosfat Anhidrat:
doldurucu + tablet hacim düzenleyici + sıkıştırılabilirlik sağlayıcı + kalsiyum/fosfor kaynağı
gibi işlevler açısından değerlendirilebilir.
Innophos, farmasötik kalsiyum fosfat ürünlerinde tablet performansı, sıkıştırılabilirlik ve üretim verimliliğinin önemli avantajlar olduğunu; anhidrat DCP'nin tablet ve kapsül uygulamalarında kullanıldığını belirtmektedir.
Bu nedenle DCPA, özellikle katı dozaj formlarında teknik açıdan değerli bir eksipiyan haline gelmiştir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Kullanım Alanları
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın kullanım alanı seçilen grade'e göre değişir.
Farmasötik ve Tablet Üretimi
En önemli kullanım alanlarından biri farmasötik ve nutraseötik katı dozaj sistemleridir.
Özellikle:
- Tabletler
- Kapsüller
- Mineral preparatları
- Besin destekleri
- Premiksler
- Çiğnenebilir tabletler
gibi ürünlerde kullanılabilir.
Farmasötik grade DCPA'nın USP/NF spesifikasyonlarını karşılayan ürünleri bulunmaktadır. USP monografında anhidrat dibasic calcium phosphate için %97,5–102,5 anhidrat bazında içerik aralığı tanımlanmaktadır.
Gıda Sanayii
Dikalsiyum Fosfat, gıda katkı maddesi olarak INS 341(ii) koduyla tanımlanmaktadır. JECFA bunu calcium hydrogen phosphate adıyla kayıt altına almakta ve fonksiyonel kullanımını özellikle dough conditioner ve yeast food olarak belirtmektedir.
Uygun mevzuat ve spesifikasyona sahip ürünlerde:
- Fırıncılık ürünleri
- Un bazlı sistemler
- Maya destekleyici uygulamalar
- Mineral takviyeli gıda sistemleri
gibi alanlarda değerlendirilebilir.
Nutrasötik Ürünler
Kalsiyum ve fosfor içeriği nedeniyle mineral preparatlarında kullanılabilir.
Özellikle tablet ve kapsül formundaki besin desteklerinde kalsiyum-fosfor kaynağı ve fonksiyonel yardımcı hammadde olarak değerlendirilebilir.
Hayvan Besleme
Uygun yem grade'lerinde kalsiyum ve fosfor kaynağı olarak hayvan besleme sektöründe kullanılabilir.
Burada insan gıdası veya farmasötik grade ile yem grade'inin birbirinin yerine kullanılabileceği düşünülmemelidir. Grade ve mevzuat uygunluğu ayrıca kontrol edilmelidir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın En Çok Kullanım Alanı
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın en dikkat çekici kullanım alanlarından biri farmasötik ve nutraseötik tablet üretimidir.
Buradaki önemli nokta, DCPA'nın yalnızca “kalsiyum kaynağı” olarak değerlendirilmemesidir.
Tablet formülasyonunda kullanılan uygun partikül özelliklerine sahip bir DCPA grade'i, formülasyonun dolum, akış ve sıkıştırma davranışına katkıda bulunabilir.
Örneğin farmasötik kalsiyum fosfat üreticileri DCP anhidratın tablet üretiminde sıkıştırılabilirlik ve proses verimliliği açısından kullanılabildiğini belirtmektedir.
Bu nedenle satın almacı açısından önemli soru:
“Dikalsiyum Fosfat var mı?”
değil;
“Tablet üretiminde kullanacağım anhidrat DCP'nin partikül yapısı ve farmasötik spesifikasyonu benim prosesime uygun mu?”
olmalıdır.
Bu yaklaşım, özellikle yüksek hacimli tablet üretiminde ürün seçiminde ciddi fark yaratabilir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Kalitesini Belirleyen Teknik Parametreler
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat satın alırken yalnızca %98 veya %99 saflık gibi tek bir değere bakmak yeterli değildir.
Assay / Ana Madde Miktarı
Farmasötik grade için USP monografında anhidrat dibasic calcium phosphate içeriği %97,5–102,5 aralığında tanımlanmaktadır. JECFA gıda spesifikasyonunda ise kurutma sonrası %98,0–102,0 aralığı verilmektedir.
Bu iki değerin farklı olması normaldir; çünkü farklı standart ve kullanım amaçları söz konusudur.
Kalsiyum ve Fosfor Oranı
Özellikle besin ve yem uygulamalarında Ca:P oranı önemli bir teknik parametredir.
Nem / Kurutma Kaybı
Anhidrat DCP için JECFA spesifikasyonunda kurutma kaybı en fazla %2 olarak verilmektedir.
Florür
Gıda grade ürünlerde kritik safsızlıklardan biridir.
JECFA spesifikasyonunda florür için 50 mg/kg üst sınırı verilmektedir.
Arsenik
JECFA spesifikasyonunda arsenik için 3 mg/kg üst sınırı bulunmaktadır.
Ancak farklı mevzuat veya farmakope standardında daha düşük limitler bulunabileceğinden ürünün hedef kullanımına göre spesifikasyon kontrol edilmelidir.
Kurşun
Kurşun seviyesi özellikle gıda ve farmasötik uygulamalarda kritik kalite parametrelerinden biridir.
Kadmiyum ve Cıva
Gıda ve farmasötik uygulamalarda ağır metal profili ayrıca değerlendirilmelidir.
Partikül Boyutu
Tablet üretiminde çok önemli bir parametredir.
Aynı kimyasal bileşime sahip iki DCPA ürününün partikül boyutu ve dağılımı farklıysa:
- Akış
- Karışım homojenliği
- Sıkıştırma
- Tablet sertliği
- Dağılma
gibi proses özellikleri değişebilir.
Bulk Density
Özellikle tablet ve kapsül üretiminde yığın yoğunluğu proses davranışını etkileyebilir.
Akış Özellikleri
Tozun ekipmandaki hareketi ve kalıp dolumu açısından önemlidir.
COA
Satın alınan partinin spesifikasyonlara uygunluğunu doğrulamak için partiye özel COA istenmelidir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Satın Alırken Nelere Dikkat Edilmeli?
DCPA satın alırken ilk yapılması gereken ürünün kullanım amacını netleştirmektir.
Farmasötik tablet için alınacak ürün ile gıda veya yem sektöründe kullanılacak ürün aynı şekilde değerlendirilmemelidir.
Satın alma sırasında şu bilgiler sorulmalıdır:
Ürün anhidrat mı?
Bu en temel kontroldür. Dihidrat ürünle karıştırılmamalıdır.
CAS numarası nedir?
Anhidrat form için 7757-93-9 olmalıdır.
Hangi grade?
- Pharmaceutical
- Food
- Feed
- Technical
gibi kullanım alanı belirtilmelidir.
Partikül boyutu nedir?
Özellikle tablet üretiminde kritik olabilir.
Bulk density nedir?
Tablet prosesinin akış ve dolum aşamalarında önemlidir.
COA var mı?
Partiye özel analiz sertifikası istenmelidir.
TDS mevcut mu?
Teknik özelliklerin tamamı TDS üzerinden incelenmelidir.
SDS mevcut mu?
Depolama, taşıma ve iş güvenliği açısından gereklidir.
Hangi standarda göre üretiliyor?
Örneğin farmasötik ürünlerde USP/NF uygunluğu önemli olabilir. USP'nin güncel monografında anhidrat dibasic calcium phosphate için ayrı bir standart bulunmaktadır.
Neden Arnis Kimya?
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat gibi farklı sektörlerde kullanılan mineral hammaddelerde doğru ürün seçimi yalnızca kilogram fiyatına bakılarak yapılmamalıdır.
Arnis Kimya açısından doğru tedarik yaklaşımı:
Kullanım alanı → grade → spesifikasyon → partikül yapısı → COA → TDS/SDS → miktar → tedarik sürekliliği
üzerinden değerlendirilir.
Özellikle farmasötik ve nutraseötik üreticiler için DCPA'nın partikül boyutu, akış özellikleri ve sıkıştırılabilirlik davranışı, yalnızca kimyasal saflık kadar önemli olabilir.
Gıda üreticileri açısından ise ürünün E341(ii) kapsamındaki spesifikasyonlara ve kullanım koşullarına uygunluğu ayrıca değerlendirilmelidir. Türkiye'de gıda katkı maddelerinin kullanım koşulları Türk Gıda Kodeksi kapsamında belirlenmekte ve mevzuat AB düzenlemeleriyle uyumlu şekilde güncellenmektedir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat Hakkında Sık Sorulan Sorular
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın CAS numarası nedir?
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın CAS numarası 7757-93-9'dur.
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın formülü nedir?
Kimyasal formülü CaHPO₄'tür.
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın molekül ağırlığı kaçtır?
Molekül ağırlığı yaklaşık 136,06 g/mol'dür.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat ile Dihidrat arasındaki temel fark nedir?
Anhidrat formun kimyasal formülü CaHPO₄, dihidrat formun formülü ise CaHPO₄·2H₂O'dur. Dihidrat form ayrıca 7789-77-7 CAS numarasıyla tanımlanır.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat suda çözünür mü?
Suda çok az çözünür/pratik olarak çözünmez. Seyreltik mineral asitlerde daha kolay çözünür.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat gıdada kullanılır mı?
Uygun gıda grade'inde INS 341(ii) olarak tanımlanmaktadır. JECFA bunu calcium hydrogen phosphate adıyla kayıt altına almakta ve fonksiyonel kullanım alanları arasında dough conditioner ve yeast food'u belirtmektedir.
Türkiye'deki kullanım ise ilgili Türk Gıda Kodeksi hükümlerine göre değerlendirilmelidir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat tablet üretiminde kullanılır mı?
Evet. Uygun farmasötik grade ürünler tablet ve kapsül üretiminde eksipiyan olarak kullanılabilir. Özellikle sıkıştırılabilirlik, akış ve tablet üretim performansı açısından değerlendirilebilir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat farmasötik grade olarak bulunur mu?
Evet. USP/NF test spesifikasyonlarını karşılayan farmasötik grade ürünler bulunmaktadır. USP monografında anhidrat dibasic calcium phosphate ayrı olarak tanımlanmaktadır.
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat satın alırken hangi belgeler istenmeli?
Kullanım alanına bağlı olarak öncelikle COA, TDS ve SDS istenmelidir. Farmasötik uygulamalarda ilgili farmakope uygunluğu, gıda uygulamalarında ise ilgili gıda spesifikasyonu ayrıca kontrol edilmelidir.
Dikalsiyum Fosfat Anhidratın kalitesinde partikül boyutu önemli midir?
Evet. Özellikle tablet ve kapsül üretiminde partikül boyutu ve dağılımı; akış, karışım homojenliği, kalıp dolumu ve sıkıştırma davranışını etkileyebilir.
Sonuç
Dikalsiyum Fosfat Anhidrat, CaHPO₄ formülüne sahip, CAS 7757-93-9 numarasıyla tanımlanan önemli bir kalsiyum-fosfat hammaddesidir. Anhidrat formun molekül ağırlığı 136,06 g/mol'dür ve dihidrat formdan yapısal olarak ayrılır.
Ürünün en önemli kullanım alanları arasında farmasötik tablet ve kapsül üretimi, nutraseötik ürünler, mineral preparatları, gıda uygulamaları ve uygun grade'lerde hayvan besleme bulunmaktadır. Farmasötik sektörde DCPA'nın değeri yalnızca kalsiyum ve fosfor sağlamasından değil, uygun grade'lerde tablet formülasyonunun üretim özelliklerine katkı sağlayabilmesinden kaynaklanmaktadır.
Gıda sektöründe ise Dikalsiyum Fosfat, INS 341(ii) kapsamında tanımlanmaktadır. Türkiye'de gıda kullanımının ilgili Türk Gıda Kodeksi hükümlerine göre değerlendirilmesi gerekir. Mevzuatın güncel tutulması önemlidir; Tarım ve Orman Bakanlığı 18 Ocak 2026'da gıda katkı maddelerinin spesifikasyonlarına ilişkin yönetmelikte yeni bir değişiklik yayımlandığını duyurmuştur.